Dijitalleşmenin hız kazanması, internet temelli kullanım biçimlerinin yaygınlaşması ve yapay zeka sistemlerinin telif hakkıyla korunan içeriklerle giderek daha yoğun şekilde etkileşim içinde olması, hak sahiplerinin hukuki konumunun netleştirilmesini ve haklarını etkin biçimde koruyabilmelerine yönelik mekanizmaların geliştirilmesini gerekli kılmaktadır. Bu ihtiyaca cevap vermek amacıyla, 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanununda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun Teklifi (“Teklif”) hazırlanmış olup, 8 Nisan 2026’da Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM)’ne sunulmuştur. Teklif 2/3634 esas numarası ile Temmuz 2026 tarihi itibarıyla komisyonda inceleme altındadır.
Teklifin genel gerekçesinde 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu'nun analog dönemin ihtiyaçlarına göre şekillendiği, sonraki yıllarda çeşitli değişikliklere uğramış olsa da dijital ekonominin ve internet temelli kullanım modellerinin ortaya çıkardığı ihtiyaçlara tam anlamıyla uyarlanamadığı ifade edilmektedir. Bu doğrultuda Teklif, dijital kullanım alanlarında genişletilmiş toplu lisanslama sistemini ve yapay zekâ kullanımları bakımından ise ortak lisanslama birliği eliyle yürütülecek özel bir toplu hak yönetimi ve lisanslama modelini hayata geçirmeyi amaçlamaktadır.
Teklif kapsamında öngörülen başlıca yenilikler aşağıdaki şekilde özetlenebilir.
Genişletilmiş Toplu Lisanslama Sistemi Kurulması
Teklif ile FSEK’e eklenmesi öngörülen 42/C maddesi uyarınca, dijital ortamlarda çok sayıda eser ve bağlantılı hak konusunun, aynı anda veya yoğun şekilde kullanıldığı bazı kullanım biçimleri bakımından genişletilmiş lisanslama sistemi getirilmektedir. Özellikle, ticari dolaşımda bulunmayan ya da hak sahibine ulaşılamayan içeriklerin kültürel miras kurumlarınca sayısallaştırılması ve kontrollü erişime açılması durumlarında ve her bir hak sahibinden ayrı ayrı izin alınmasının pratikte mümkün olmadığı veya aşırı külfetli olduğu durumlara yönelik genişletilmiş toplu lisanslama mekanizması öngörülmektedir. Buna göre, Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından yetkilendirilecek yeterli temsil gücüne sahip meslek birlikleri veya belirli hak kategorilerinde tek elden lisanslama, bedel tahsili ve dağıtımı yapmak üzere meslek birliklerinin kurdukları ortak lisanslama birliği, yalnızca üyeleri adına değil, sistemden çıkmayı (opt-out) tercih etmeyen üye olmayan hak sahipleri adına da ilgili kullanım alanlarıyla sınırlı olarak lisans verebilecektir. Hak sahiplerine ise yazılı bildirim yoluyla sistemden çıkma imkanı tanınmış olup, bu talep bildirimin yapılmasından otuz gün sonra sonuç doğuracaktır. Yetkilendirilen kuruluşların da şeffaflık, eşit işlem ve hesap verebilirlik ilkeleri doğrultusunda hareket ederek lisans koşullarını kamuya açıklaması, elde edilen gelirleri belirli ve denetlenebilir esaslara göre dağıtması ve düzenli raporlama yapması gerekecektir.
Yapay Zeka Kullanımları Bakımından Girdi ve Çıktı Lisanslama Modeli
Teklif ile FSEK’e eklenmesi öngörülen 42/D maddesi uyarınca yapay zekâ sistemlerinin geliştirilmesi süreçlerinde kullanılan içerikler ile bu sistemlerin ürettiği çıktıların belirli koşullarda kullanımı bakımından iki yönlü bir lisanslama mekanizması düzenlemektedir.
İlk olarak, “Türkiye’de kullanıma sunulan yapay zekâ sistemlerinin eğitimi, ince ayarı, geliştirilmesi, test edilmesi, veri setlerinin oluşturulması, modellerin iyileştirilmesi veya benzeri amaçlarla eser, icra, fonogram, yapım ve yayınların uygun bedel karşılığında lisanslanabileceği öngörülmektedir. Bu kapsamda lisans alma yükümlülüğü yapay zekâ sistemi sağlayıcılarına ait olacaktır.
İkinci olarak, yapay zekâ sistemleri tarafından üretilen çıktıların; eser, icra, fonogram, yapım veya yayınları doğrudan ya da dolaylı olarak ikame edecek, bunların ekonomik değerinden yararlanacak veya bunlarla rekabet edecek şekilde ticari veya mesleki amaçlarla kullanılması uygun bedel karşılığında lisansa tabi tutulmaktadır. Lisans yükümlülüğü söz konusu çıktılardan ticari veya mesleki amaçlarla yararlanan gerçek veya tüzel kişilere aittir.
Her iki lisanslama modeli bakımından hak yönetimi, ilgili hak alanlarında faaliyet gösteren meslek birliklerinin katılımıyla kurulacak ortak lisanslama birliği üzerinden yürütülecek ve birlik, opt-out etmemiş ve birliğe üye olmayan hak sahipleri bakımından da ilgili kullanımlarla sınırlı olarak temsil yetkisine sahip olacaktır. Hak sahipleri yazılı bildirim yoluyla sistemden çıkabilecek ve bu durumda haklarını bireysel olarak takip edebilecektir. Ayrıca sistem, karşılıklılık esasına bağlı olarak yabancı hak sahiplerinin haklarının da ortak lisanslama birliği tarafından temsil edilmesine imkân tanımaktadır.
Ortak Hükümler: Tek Durak Ofis İlkesi ve Şeffaflık Yükümlülüğü
Teklif, 42/C ve 42/D maddeleri kapsamındaki lisanslama faaliyetleri bakımından “tek durak ofis” ilkesini benimsemektedir. Buna göre kullanıcılar, yetkili meslek birliği veya ortak lisanslama birliği ile yalnızca tek bir sözleşme yaparak lisans alabilecektir. Ayrıca, lisans tarifelerinin belirlenmesinde kullanımın niteliğine ilişkin objektif ölçütlerin esas alınması, tarifelerin kamuya açık şekilde ilan edilmesi, hak sahipleri ile kullanıcıların Bakanlık tarafından oluşturulacak elektronik veri tabanı aracılığıyla düzenli olarak bilgilendirilmesi, ilgili tüm süreçlerin şeffaf şekilde yürütülmesi ve tahsil edilen bedellerin de şeffaf ve denetlenebilir esaslara göre dağıtılması öngörülmektedir. Bunun yanı sıra Teklif, lisans tarifelerine ilişkin müzakere, itiraz ve yargısal denetim süreçlerinde FSEK'in mevcut 41 ve 43. maddelerinde öngörülen usullere kıyasen atıf yapmak suretiyle, yeni lisanslama sisteminin mevcut toplu hak yönetimi mekanizmalarıyla usul bakımından bütünleşmesini de amaçlamaktadır.
Teklif, özellikle yapay zekâ sistemlerinin eğitiminde telif hakkına konu içeriklerin kullanımına ilişkin uzun süredir devam eden tartışmalara, Türk telif hukuku bakımından açık bir lisanslama modeli önermesi bakımından önem taşımaktadır. Bununla birlikte, öngörülen genişletilmiş lisanslama ve ortak lisanslama sisteminin mevcut FSEK sistemiyle nasıl uyumlaştırılacağı hususları belirsizliğini korumaktadır. Özellikle mevcut sistemde toplu hak yönetimine katılım esas itibarıyla hak sahibinin iradesine bağlıyken, Teklif ile opt-out esasına dayalı genişletilmiş temsil modelinin benimsenmesi önemli bir sistem değişikliğine işaret etmektedir. Bu nedenle, üye olmayan hak sahiplerinin de belirli koşullarda ortak lisanslama mekanizması kapsamında temsil edilmesini öngören bu yapının FSEK'in mevcut sistematiğiyle nasıl bağdaştırılacağı ve uygulamada ne ölçüde işlerlik kazanacağı ayrıca değerlendirilmelidir.
Bunun yanı sıra, yapay zekâ sistemlerinin geliştirilmesi bakımından öngörülen girdi lisansı yaklaşımı, uluslararası alanda giderek daha fazla tartışılan lisanslama modelleriyle benzerlik göstermektedir. Öte yandan, her ne kadar Teklif, yalnızca eser, icra, fonogram, yapım veya yayınları doğrudan ya da dolaylı olarak ikame eden, bunların ekonomik değerinden yararlanan veya bunlarla rekabet eden çıktıları lisanslama kapsamına alsa da bu kavramların uygulamada hangi ölçütler esas alınarak değerlendirileceği açık değildir. Özellikle, hangi tür kullanımların "ikame", "ekonomik değerden yararlanma" veya "rekabet" olarak kabul edileceğinin belirlenmesi, lisans yükümlülüğünün sınırlarının öngörülebilirliği bakımından önem taşımaktadır. Aksi takdirde, yapay zekâ araçlarından ticari veya mesleki amaçlarla yararlanan kişi ve kuruluşlar bakımından lisans yükümlülüğünün kapsamına ilişkin uygulamada önemli tereddütler doğabilecektir. Bu nedenle, söz konusu kavramların uygulama esaslarının kanun metninde veya ikincil düzenlemelerde daha açık ölçütlerle ortaya konulması, hem hak sahiplerinin korunması hem de kullanıcılar açısından hukuki güvenliğin sağlanmasına katkı sağlayacaktır.
Teklif, telif hukuku bakımından uzun süredir tartışılan birçok konuya çözüm üretmeyi amaçlamakla birlikte, içerdiği kapsamlı değişiklikler nedeniyle yasama sürecinde önemli tartışmalara konu olabileceği ve mevcut metninde değişikliklere uğraması ihtimali göz ardı edilmemelidir. Bu nedenle, Teklif'in nihai içeriği ve Türk telif hukukuna olası etkileri, komisyon çalışmaları ile TBMM'deki yasama sürecinin ilerleyişi doğrultusunda netlik kazanacaktır.